Verslag Algemene Ledenvergadering LGOG te Maastricht

(geplaatst  29-10-2008)

Een verslag van de lezing van Ad Knotter: zie hier.

De powerpointpresentatie van de lezing van Joep Leerssen: zie hier.

Maandag 6 oktober 2008
Lezing door Jos Koldeweij en Henk Blaauw over:
Tekeningen in de Caestertgroeve'

De eerste lezing van het seizoen (6 oktober): professor Jos Koldeweij en Henk Blaauw over Vroomheid en Zotheid in de Duisternis. Middeleeuwse tekeningen in de Caestertgroeve.

(auteur: Titus Panhuysen, geplaatst 7-10-2008)

Gelukkig een dag zonder regen en zonder storm. Sprekers van naam en een interessant onderwerp. De opkomst was dan ook mooi met tachtig toehoorders (en direct een paar nieuwe leden!). Het onderwerp was bekend en toch weer niet, nadat vorig jaar een kleine tentoonstelling onder de titel ‘Zotheid in de duisternis – middeleeuwse tekeningen in de Sint Pietersberg’ in Maastricht (RHCL) en Venlo (LM) te zien was geweest. Een tentoonstelling die vanaf komend voorjaar blijvend zal worden opgesteld in het Sint Pietersmuseum in hoeve de Lichtenberg te Maastricht.
Jos Koldeweij verzorgde het eerste deel van de avond en verraste ons met veel meer tekeningen dan wie dan ook kende uit de grotten, vooral uit de 14de en 15de eeuw. Bovendien verrasten de tekeningen vaak door hun kwaliteit, techniek en herkenbare laatmiddeleeuwse stijl. Bijna modern was een aantal cartoonachtige tekeningen vol eigentijdse (zelf)spot. De spreker legde verbanden met laatmiddeleeuwse schilderkunst, vooral met de taferelen en details op de schilderijen van Jeroen Bosch. Zo toonde hij de verwevenheid van deze voorbeelden van volkskunst aan met de hogere kunst, iets wat hij ook liet zien aan de hand van goedkope laatmiddeleeuwse speldjes van lood-tin legering, die bekend staan als pelgrimsinsignes en middeleeuwse miniaturen.
Henk Blaauw, die vanaf zijn vroegste jeugd vertrouwd is met de grotten in de Sint Pietersberg, vertelde het spannende verhaal van de ‘ontdekking’ en de documentatiecampagne van de tekeningen. Een belangrijk onderdeel daarvan was de fysieke datering van de tekeningen door middel van 14C-datering van de houtskool van de tekeningen en de roetvlekken van de toortsen of lampjes die de blokbrekers en tekenaars op de plafonds achterlieten. Kunsthistorische en natuurwetenschappelijke dateringen bleken keurig op elkaar aan te sluiten.
De lezing maakte de toehoorders bewust van de enorme culturele schat die voor een deel nog in de berg behouden is en voor een groot deel door de moderne mergelwinning verloren is gegaan. Henk Blaauw heeft het initiatief genomen om wat rest door middel van internationale samenwerking (Nederland – Vlaams Gewest – Wallonië) te beschermen en toegankelijk te maken voor verder onderzoek.

Het Historisch Café van donderdag 27 november a.s. zal geheel gewijd zijn aan de (verloren) cultuurhistorische waarden van de Sint Pietersberg. Dan is er volop gelegenheid om uw mening te geven en mee te discussiëren.

Foto's Middeleeuwse tekeningen A: zie hier
Foto's Middeleeuwse tekeningen B: zie hier
Foto's Middeleeuwse tekeningen C: zie hier
Foto's Middeleeuwse tekeningen D: zie hier

Zondag 12 oktober 2008 Week van de Geschiedenis
Stadswandeling onder leiding van Lou Spronck met als titel 'Rondleiding aan de hand van afbeeldingen van Philippus van Gulpen'.
Aan de hand afbeeldingen van Phillipe van Gulpen (1792-1862) wandelt u samen met Lou Spronck (LGOG) langs de Maas  tot aan de Enci, klimt omhoog naar Slavante en loopt vandaar over de oosthelling van de Sint-Pietersberg tot bij Chalèt Bergrust.
Aanvang: 14:00u splitsing Lage Kanaaldijk / Ursulinenweg, duur: 2 uur, deelname is gratis maar maximaal 25 personen. Aanmelden verplicht bij info@zichtopmaastricht.nl.

Dinsdag 14 oktober 2008 Week van de Geschiedenis
Stadswandeling onder leiding van Dr. Titus Panhuysen met als titel  'In het spoor van mijn voorgangers' (archeologische wandeling).
Oud-stadsarcheoloog Dr. Titus Panhuysen verzorgt namens het LGOG een bijzondere stadswandeling. Hij voert u naar markante plekken in de stad waar zijn 'voorgangers'-Van Heylerhoff, Leemans, Habets, Goossens,m Nyst en Bogaers- sinds het begin van de 19e eeuw 'verhalen' uit het Maastrichtse verleden ontdekten.
Aanvang 14:00u bij Hoofdwacht, Vrijthof 25, duur: 2 uur, deelname is gratis maar maximaal 25 personen. Aanmelden verplicht bij: info@zichtopmaastricht.nl.

Maandag 3 november 2008
Lezing door Martijn Eickhoff over:
'P.J.W. Debye en zijn loopbaan in nazi-Duitsland'

TERUGBLIK op maandagavond 3 November 2008: de lezing van Martijn Eickhoff

P.J.W. Debye en zijn bestuurlijke loopbaan in nazi-Duitsland.

(auteur: Titus Panhuysen, geplaatst 5-11-2008)

 Met spanning was door heel wat aanwezigen uitgekeken naar deze avond, waarop de auteur van het NIOD-rapport uit 2007 “In naam der wetenschap? P.J.W. Debye en zijn carrière in nazi-Duitsland” een toelichting zou komen geven op zijn onderzoek en zijn eigen meningsvorming inzake de ‘kwestie Debye’. Bovendien zou er alle gelegenheid zijn voor de mensen om met de onderzoeker in discussie te treden onder leiding van Ernst Homburg. Gezien de lichtelijk negatieve beoordeling in zijn boek en in de pers van het gedrag van Debye in de vooroorlogse periode van het Derde Rijk - door hem opportunisme te verwijten - kon Eickhoff op een kritisch Maastrichts publiek rekenen. Toch zegde hij toe op de uitnodiging van het bestuur en kwam.

In zijn verhaal legde Eickhoff nog eens uit hoe hij te werk was gegaan en dat hij het uiteindelijk vooral had moeten doen met het bewaard gebleven Berlijnse werkarchief van Debye, maar zonder diens privé archief. Hoewel je op basis van de beschikbare gegevens en de beschikbare onderzoekstijd nauwelijks van iemand kunt verlangen dat die werkwijze tot een definitief resultaat kan leiden, is het rapport er wel gekomen, en snel. Pas een complete biografie van Debye met inbegrip van bijvoorbeeld diens ervaringen in Göttingen tijdens WO I zouden de psyche van Debye beter kunnen blootleggen en een beter oordeel over zijn Berlijnse jaren mogelijk maken. Debye heeft zeker dingen gedaan die hij achteraf in onze ogen beter niet had kunnen doen, zoals de verzending en ondertekening van de beruchte brief om de joodse leden van de Deutsche Physikalische Gesellschaft te weren, of, misschien erger, de geëiste verklaring van trouw aan Hitler te ondertekenen. Maar wie zijn wij om aan die uit hun verband gehaalde papieren en aan die loopbaan in moeilijke tijden aan de top van de wetenschap en in de boezem van een bijna helemaal Duits gezin verstrekkende oordelen te verbinden? Daarover ging ook de discussie met het zeer betrokken en ruimschoots aanwezige (ca. 80 mensen) publiek. Debye heeft een prachtige wetenschappelijke carrière gemaakt in niet altijd even kosjere omstandigheden, waarvan wij het hoe en waarom nauwelijks kunnen bevroeden. De overbodige actie van ene Rispens heeft in 2006 al even onnodige commotie veroorzaakt, waarop de universiteiten van Utrecht en Maastricht kortzichtig hebben gereageerd. Gelukkig bleek na tussenkomst van de commissie Terlouw één van die universiteiten nog wijsheid in pacht te hebben.  

MARTIJN EICKHOFF OVER ZIJN DEBYE-RAPPORT VAN HET NIOD in: Ex Tempore Verleden tijdschrift, Nijmegen 27 (2008) 136-137: zie hier 

Nadere gegevens over Martijn Eickhoff: zie hier  

Donderdag 27 november 2008
Historisch Café, Selexyz Dominicanen. Thema:
'De (verloren) historische cultuurwaarden van de Sint Pietersberg'

“De verloren cultuurwaarden van de Sint-Pietersberg”

HISTORISCH CAFÉ 5 in Selexyz op donderdag 27 november 2008, ca. 120 bezoekers.

(auteur: Titus Panhuysen, geplaatst 29-11-2008)

Een goed bezochte avond waarop een vijftal inleiders diverse aspecten besprak van wat de Sint-Pietersberg boven- en ondergronds te bieden had en heeft aan landschappelijk schoon, cultuurhistorische en archeologische bijzonderheden. Het was uitdrukkelijk niet de bedoeling er een actieavond van te maken om de ENCI eerder te doen stoppen met haar graafactiviteiten. Maar de geschiedenis van de concessieverleningen maakt wel heel erg duidelijk, dat geen stukje van dat interculturele, internationale stuk erfgoed veilig is voor de cementindustrie, en tevens, dat wij hedentendage ons gelukkig mogen prijzen dat wij nog kunnen genieten van het unieke kasteel Lichtenberg, het klooster Slavante, het Zonneberggangenstelsel en het Poppelmondedal. Mensen waren van verre gekomen, uit Amsterdam, uit Heemstede en waar ook vandaan, om hun verhaal over de berg te vertellen, hun herinneringen, helaas vaak doorspekt van die treurnis om wat verloren is. In de groeve Belvédère zijn sporen van de oudste mensen, Neanderthalers, in deze contreien gevonden, die hier ca. 250.000 of 350.000 jaar geleden hun tijdelijke kampementen hadden opgeslagen. Het strategisch gelegen plateau van de Sint-Pietersberg is nooit onderwerp van archeologisch onderzoek geweest, wat is daar niet allemaal verloren gegaan behalve de oudste vroeg-Romeinse (of oudere?) (Luiker)weg en aangelegen grafvelden over de linker Maasoever?

Een unieke mogelijkheid en uitdaging is het om nu al van het gebied ten zuiden van de Observant rondom kamp Caestert een internationaal, grensoverschrijdend, intercultureel monument te maken, dat onderaards de groeven met sporen van middeleeuwse mijnbouw en vele tekeningen omvat, en bovenaards het unieke vroeg-Romeinse legerkamp (minstens 30 v. Chr.), de Romeinse weg naar Maastricht, grafvelden, de 18de-eeuwse hoeve Caestert (waar een informatiecentrum-museum-horeca zou kunnen worden ingericht) en daarbij een unieke natuur met hellingbos en kalkgraslanden. Een uitdaging en een idee voor de lokale en regionale ambities om grensoverschrijdend (Maastricht, Riemst, Visé, Wallonië, beide Limburgen) toe te werken naar Maastricht Culturele Hoofdstad 2018.

De literatuurlijst van Emile Ramaekers over de St. Pietersberg: zie hier
De column van Paul van der Steen, 'Strooigoed' : zie hier
De diaserie van Titus Panhuysen: zie hier
Het artikel in 'Zicht op Maastricht' van Titus Panhuysen: zie hier
Geluidsfragmenten van deze avond via 'Maastrichtmoetjehoren' hier

Maandag 1 december 2008
Lezing door Wil Roebroeks over:
'Belvédère revisted en het gedrag van Neanderthalers'

TERUGBLIK op de lezing van prof.dr. Wil Roebroeks over zijn onderzoek in de groeve Belvédère en het gedrag van de Neanderthalers. Maandag 1 december 2008, 160 aanwezigen.

(auteur: Titus Panhuysen, geplaatst 3-12-2008)

Een fantastische avond, een eminente spreker en een opkomst van belangstellenden zoals je dat als bestuur bij elke lezing wenst. Wil Roebroeks, die voor zijn hoog gekwalificeerde onderzoek in 2007 de nationale Spinozaprijs ontving, nam ons eerst mee naar zijn minutieuze en multidisciplinaire onderzoek van de jaren tachtig in de Belvédèregroeve te Maastricht. Daar ontdekte hij een schat aan gegevens en artefacten van topkwaliteit van mensen – Neanderthalers – die hier 250.000 (of misschien wel 350.000) jaar geleden als jagers/verzamelaars tijdelijke kampementen hadden opgeslagen. Voor hem en zijn team vormden die spectaculaire ontdekkingen de opmaat naar een veel breder onderzoeksspectrum dat de bestudering van de Neanderthaler in zijn hele leefgebied, van Engeland tot Okladnikov in het oosten van Siberië, en van Spanje tot Egypte omvat. Onderzoeken brachten hem en zijn studenten onder andere naar de afkalvende Engelse oostkust (Happisburg), naar de wanden van de onafzienbare Oost-Duitse bruinkoolgroeven (Neumark) en – met hulp van het Russische leger – naar de voet van het Oeralgebergte ten noorden van Perm. Stukje bij beetje dringt hij telkens dieper door in de leefwereld en de gedragingen van die uitgestorven mensensoort die bijna een half miljoen jaar lang in Eurazië rondzwierf voordat omstreeks 50.000 jaar geleden de moderne mens zijn intrede deed. Telkens komen nieuwe vragen naar voren.

NEANDERTHAL
LEARNTHEDNA

De Belvédèreontsluiting en de daaraan in westelijke richting aansluitende leemgroeven op Belgisch grondgebied vormen een uniek reservoir voor onze (drang naar) kennis over onze menselijke afstamming. Nog altijd staat deze vindplaats in het middelpunt van het internationale wetenschappelijke onderzoek naar onze verre voorouders.

Dinsdag 16 december 2008:  is geannuleerd!
Excursie naar museum Het Valkhof te Nijmegen, expositie ‘Luxe en decadentie: Leven aan de Romeinse Goudkust’.

Zaterdag 27 december 2008
Familiemiddag. Rondleiding door de Sint Servaasbasiliek.

TERUGBLIK op de Familiemiddag 27 december 2008: Sint Servaasbasiliek

 (auteur: Lambert Jacobs, geplaatst 7-1- 2009) 

Zaterdag 27 december heeft de laatste activiteit van de Historische Kring Maastricht in 2008 plaats gevonden. In het kader van de Familiemiddag werd van 13:00 tot 17:00 uur een bezoek gebracht aan de Sint Servaasbasiliek. Ruim zestig mensen hadden zich daarvoor opgegeven en zich op de afgesproken tijd gemeld in de karakteristieke Kanunnikenkelder van de kerk waar zij werden opgewacht door het Kringbestuur, de beheerder van de Kanunnikenkelder, de heer Köbben, en diens twee medewerkers. Na de begroeting werden de gidsen voorgesteld : mevrouw Olivers en de heren Brouwers en Panhuysen. Onder hun enthousiaste leiding werd in ruim anderhalf uur tijd de kerk doorkruist van crypte tot Keizerzaal. Vele interessante details van de architectuur en geschiedenis van de Sint Servaaskerk kwamen daarbij aan bod en werden door de uitleg van de gidsen zichtbaar en begrijpelijk gemaakt. Zo’n lang verblijf in de kerk leidde uiteindelijk ook tot enige daling van de lichaamstemperatuur en na afloop van de rondleidingen was iedereen dan ook blij, dat men zich in de Kanunnikenkelder kon opwarmen met een glas wijn of anderszins. Voor de volhouders was daarna nog een bezoek aan de Schatkamer mogelijk, maar dit werd vanwege het gevorderde uur noodgedwongen een kort bezoek.

Al met al een geslaagde activiteit met desondanks één minpunt : er werden slechts enkele kleine kinderen gesignaleerd. De meeste deelnemers waren leden, eventueel in gezelschap van hun volwassen kinderen of vrienden. Wellicht speelden het mooie weer en de attracties op het Vrijthof daarbij een rol. Het Kringbestuur zal zich in ieder geval voor de Familiemiddag van 2009 inspannen een excursie te bedenken, dat bij voorbaat ook de jeugd sterk kan aanspreken. Uw suggesties daarvoor zijn welkom.  

Maandag 5 januari 2009
Nieuwjaarsborrel (19:30u) gevolgd door lezing door Mariëtte Paris-Vankan over:
'Monumentale glaskunst in Limburg van 1850 tot heden'

SAMENVATTING LEZING over MONUMENTALE GLASKUNST op Maandag 5 januari 2009.

(auteur: Mariëtte Paris-Vankan, geplaatst 14-1-2009)

Van de spreekster van de avond ontving het bestuur een uitgebreid verslag. Omdat als gevolg van de plotselinge inval van de winter met sneeuw en ijs toch nog 40 mensen de weg naar de lezing en de Nieuwjaarsborrel hadden weten te vinden (hulde voor hen), plaatsen wij hieronder – voor al die anderen – haar hele samenvatting. Het was een uiterst boeiende lezing, die zo was opgebouwd dat alle aanwezigen, waaronder nogal wat mensen uit glazenierskringen, buitengewoon tevreden huiswaarts gingen. (T.P.)

In het eerste deel van de lezing werd uitgelegd hoe glas gemaakt werd en hoe de kleuren tot stand komen. Bij rood glas heeft men altijd te maken met plaqueglas, dat wil zeggen een laagje rood glas over wit glas. Het gebruik van zilvergeel, voor het eerst rond 1300 gebruikt, en van Jean Cousin-rood (15de eeuws) kwam ter sprake aan de hand van fraaie voorbeelden uit de Sint-Janskerk te Gouda. In de tweede helft van de 16de eeuw ging men hoe langer hoe meer verf op basis van email gebruiken om de ramen zo meer op een schilderij te laten lijken. Jo Havenith heeft deze techniek gebruikt voor zijn nieuwe ramen in de Sint-Agatha te Eys.

Aan de hand van beelden werd toegelicht hoe men van een ontwerp (videmus) tot een raam komt. Men kan op het glas tekenen, diepte en emoties weergeven door middel van grisaille ofwel brandverf. Joep Nicolas (1897-1972) was hierin een ware meester. Door etsen kan men in een kleur variaties aanbrengen. Marc Chagall, maar ook de Limburgse glazenier Gilles Franssen (1921-1979) hebben hier veel gebruik van gemaakt. Daan Wildschut heeft met hulp van René Smeets het glas-in-beton in Nederland geïntroduceerd. Zijn grote glas-in-betonnen muur voor de wereldtentoonstelling in Brussel van 1958 heeft hij met een aanvulling van een voorstelling van de Ark van Noach geplaatst in de Sint-Agneskerk te Bunde. Hier kan men ook glas-in-epoxyhars ramen van Daan Wildschut zien. In het stiltecentrum van het ziekenhuis te Maastricht en in het station te Eindhoven kan men fraaie voorbeelden vinden van glas-applique, dit wil zeggen lagen glas dat op elkaar is geplakt. Zo kan men een glasraam maken zonder loodstrippen.

De ramen(1966-67) van Hans Truijen (1928-2005) in de zijbeuken van de Sint-Martinuskerk te Wyck zijn uniek voor Nederland. Hans Truijen heeft met behulp van de zeefdruktechniek foto’s op glas gedrukt en deze bewerkt. Aan de hand van voorbeelden van menselijk lijden en menselijke vreugdevolle gebeurtenissen wilde hij zo het lijden en de verrijzenis van Christus uitbeelden. Deze techniek was nieuw voor monumentale beglazingen. Momenteel wordt de techniek heel veel gebruikt, bijvoorbeeld door Marc Mulder in zijn raam met het Laatste Oordeel (2006) in de kathedraal te Den Bosch.

Beda Venerabilis (672 of 673-735) schreef in zijn Historia ecclesiastica gentis Anglorum, dat Benedictus Biscop (628-690) Frankische glazeniers meebracht om de kloosterkerk van Monkwearmouth en Jarrow in Engeland te verfraaien, omdat bij de Franken de oude traditie van het beglazen van openingen met gekleurd glas levend was gebleven. Tijdens opgravingen in 1969 werd bij die kerken glas en lood uit de 7de tot 9de eeuw gevonden. Tijdens de opgravingen in de Sint-Servaasbasiliek te Maastricht in de jaren 1985-1989 is eveneens glas en lood gevonden van vóór het jaar 1000. Er zal nog nader onderzocht worden uit welke precieze periode dit glas stamt.

Na de pauze kwam in vogelvlucht de geschiedenis van de Limburgse glaskunst ter sprake. Het atelier van Frans Nicolas te Roermond, opgericht in 1853, was van belang voor de herleving van de glaskunst. Een mooi voorbeeld van het kunnen van dit atelier kan men in de Sint-Servaaskerk te Maastricht vinden. Vele glazeniers hebben er hun opleiding genoten. Joep Nicolas was de beroemde kleinzoon van Frans. Hij stond aan de wieg van de Limburgse picturale stijl of ‘Limburgse barok’. Zijn ramen van de Vier Evangelisten uit de Sint-Lambertuskerk te Maastricht zijn een mooi voorbeeld. Voor Joep Nicolas was een raam een zelfstandig kunstwerk. R.N. Roland Holst daarentegen vond dat een glasraam een geheel met het gebouw moest vormen, zoals men kan zien in de ramen in het transept van de Dom van Utrecht. In het werk van Henri Jonas zien we een ontwikkeling. In zijn eerste ramen in de Koepelkerk te Maastricht zien we hem lange stroken glas gebruiken en minder grisaille. Zijn latere ramen hebben duidelijk de invloed van Joep Nicolas ondergaan. In 1941 richtte Sjef Scheffers (1906) met behulp van Eugène Laudy (1921) een glazeniersafdeling op aan de Stadsacademie te Maastricht. Toen na de oorlog de Jan van Eyck-academie werd opgericht, werd Jos ten Horn (1894-1956) benoemd als professor monumentale kunst. Er is een duidelijk verschil te zien tussen de mensen, die opgeleid zijn aan de Jan van Eyckacademie en diegenen, die opgeleid zijn te Amsterdam. De eersten, zoals Hans Truijen, Gilles Franssen en Jacques Vonk (1923) staan sterk onder invloed van Joep Nicolas en gebruiken meer grisaille. Diegenen, die in Amsterdam zijn opgeleid, zoals Frans Nols (1922-1972), Gène Eggen (1921-2000) en Marianne van der Heijden (1922-1998), gebruiken beduidend minder grisaille. Ze maken soms ramen van industrieel glas, van verschillende soorten en structuren om zo voorstellingen te creëren in het veelal blanke glas. In het stadhuis te Kerkrade is een raam van Frans Nols (1922-1972) in deze techniek.

Eind jaren zestig van de vorige eeuw namen de opdrachten voor monumentale beglazingen sterk af. De opleidingen werden gesloten. In het begin van de jaren negentig zien we toch weer opdrachten komen voor monumentale beglazingen, zoals voor de Sint-Servaaskerk te Maastricht (Albert Troost en Hub Curvers). We zien ook dat bekende kunstenaars zoals Jan Dibbets belangstelling krijgen voor het maken van monumentale ramen. In Limburg heeft hij ramen gemaakt voor de Sint-Gertrudiskerk te Wijlre en recentelijk voor de Sint-Theresia van het kindje Jezus te Ransdaal. Hij werkt uitsluitend met glas en lood. Door het variëren met tinten glas en met dikte en afstand van de loodstrippen krijgen zijn ramen een sterk driedimensionaal karakter. Marien Schouten greep in de Onze-Lieve-Vrouwekerk te Maasricht terug op de eeuwenoude techniek om ramen met albast te beglazen. Verder heeft Sjef Hutschemaeckers een aantal ramen gemaakt, onder andere voor de kerk te Oirsbeek. Hier worden ook de nieuwe heiligen zoals Edith Stein, moeder Teresa en pater Karel afgebeeld.

Maandag 2 februari 2009
Lezing door Gilber Soeters over:
'Recent archeologisch onderzoek in Maastricht'

TERUGBLIK OP DE LEZING van maandag 2 februari 2009: GILBERT SOETERS OVER DE NIEUWE ARCHEOLOGIE VAN MAASTRICHT 

(auteur: Titus Panhuysen, geplaatst 6-2-2009)

Dreigend winterweer dat gelukkig niet doorzette. Weinig berichtgeving in de media en toch bijna 100 leden en toehoorders op deze interessante avond, die als gebruikelijk bij archeologen, die over hun eigen stad praten, een lange werd. Na een inleiding over de nieuwe archeologie – gestoeld op de Malta-wetgeving en de verplichting tot (voor)onderzoek en kosten bij de verstoorder van het bodemarchief – en de nieuwe sturende rol van de archeoloog in overheidsdienst, die voorbereidt, bedrijven inhuurt en controleert, werd de zaal vergast op de opmerkelijke resultaten van het archeologisch werk in de laatste jaren. ‘Stadskernarcheologie’ was het thema van de periode 1979-2004, nu heet het motto ‘landschapsarcheologie’ dat vooral de gebieden buiten de stadskern betreft. De spreker vertelde erover met het entoesiasme, dat te verwachten was van iemand die het zelf allemaal had opgegraven, wat toch echt niet meer zo is. Het heldere betoog was voorzien van een prachtige reeks plaatjes, niet te veel in detail, maar heel illustratief. Hoewel er volgens de spreker geen rode lijn in het inhoudelijke verhaal zat, was dat geen bezwaar omdat een hele reeks verschillende projecten de revue passeerde. En projectmatig werken, dat moet nu juist de kracht zijn van de nieuwe archeologie: alles uitvoeren volgens een vooropgezet plan, kostenbeheersing, rapportage binnen twee jaar, en het mag wat kosten.

Achtereenvolgens passeerden de volgende projecten de revue: Lanakerveld, A2-traverse, Amby-Bodemsweg, Sphinxterrein en Markt-trafo. Het Lanakerveld is achtereenvolgens door middel van boringen bemonsterd en daarna met hulp van sleuven onderzocht op de potentie van archeologische vindplaatsen. Het blijkt een schatkamer te zijn van Bandkeramiek (nederzetting en grafveld), late Bronstijd (nederzetting en grafveld) en Vroege Middeleeuwen (huisplattegrond en pottenbakkersoven). Hier mag in de toekomst nog heel veel verwacht worden. Binnen de kaders van het A2-project zijn Romeinse woonstructuren, perceleringen, wegen en graven te voorschijn gekomen. Vervolgonderzoek komt eraan. De goudschat van de Eburonen uit Amby is uitgebreid in het nieuws geweest en is een lichtpuntje op weg naar vernieuwde presentatie van het rijke archeologische vondstmateriaal van Maastricht. Het Sphinxterrein liet een herhaling zien van eerdere ervaringen op het Céramiqueterrein: veel afgebroken stadsmuren en dichtgegooide grachten, maar ook mooie sporen van het Andriesklooster. Uit een kleine kuil achter het Stadhuis kwamen bestratingen van marktpleinen uit de 11de tot 14de eeuw te voorschijn en zelfs houtresten van middeleeuwse marktkramen. Na afloop waren er toch nog veel vragen: o.a. kan het Lanakerveld niet beschermd worden als een uniek agrarisch bodemarchief, is er wel aandacht voor de archeologische resten van de Sint Pietersberg (de loopgraaf van Frederik Hendrik, de Merovingische resten onderaan Fort Sint Pieter)? Om half elf moest de voorzitter de avond sluiten, maar er was genoeg stof om nog een hele tijd door te gaan. Wordt vervolgd!

Maandag 2 maart 2009
Lezing door Sabrina Corbellini over:
'Middeleeuwse handschriften uit het Begaardenconvent S. Michael en S. Bartholomeus in Maastricht'

Terugblik op de lezing van maandag 2 maart 2009. Sabrina Corbellini over:
'Middeleeuwse handschriften uit het Begaardenconvent S. Michael en S. Bartholomeus in Maastricht'

(auteur Lou Spronck, geplaatst 7 maart 2009)

Een volle zaal luisterde op maandag 2 maart geboeid naar een lezing van Sabrina Corbellini, die uitstekend was voorbereid en enthousiast werd voorgedragen. Het onderwerp: Middeleeuwse handschriften uit het Maastrichtse begaardenklooster bleek verrassender dan de meeste leden gedacht zullen hebben (de presentatie is opgesplitst in 4 delen: deel1, deel 2, deel 3 en deel4).

De Maastrichtse begaarden waren leken die zich omstreeks 1265 in een convent aan de Witmakersstraat verenigd hadden om er een religieus leven te leiden volgens de regel van de derde orde van Sint Franciscus. Zij bleven intussen hun beroep van lakenwever uitoefenen. Daarnaast gaven zij onderwijs. Vooral in de vijftiende eeuw vervaardigden zij ook handschriften. Na de opheffing van het begaardenklooster in de Franse Tijd raakte die verspreid. Tot de dertig die bewaard zijn gebleven, behoren de Sint-Servaaslegende van Henric van Veldeke (Universiteitsbibliotheek Leiden), de Limburgse Sermoenen (Koninklijke Bibliotheek Den Haag) en Der Minnen Loop van Dirc Potter (Instituut voor Franciscaanse geschiedenis Sint-Truiden).

Aan de Sint-Servaaslegende verbond de spreekster een prijsvraag. De drie LGOG-leden die zo ongeveer wisten dat de legende 6229 verzen telde en geschreven was in opdracht van gravin Agnes van Loon en koster Hessel van het Sint-Servaaskapittel, ontvingen een exemplaar van haar proefschrift. Dit is gewijd aan Der Minnen Loop, een bewerking van de Italiaanse Fiore di Virtù, die Dirc Potter tijdens zijn verblijf in Italië in 1411-1412 had leren kennen. Op de vraag of dit ‘wereldse’ werk wel paste in een kloosterbibliotheek, ging mevrouw Corbellini tenslotte nader in.

Maandag 6 april 2009
Jaarvergadering Kring Maastricht (19:30u) gevolgd door lezing door Wiel Kusters over:
'Een dichter uit Mosanje: Pierre Kemp 1886-1967'

Notulen jaarvergadering over 2007

Verslag secretaris jaar 2008

Terugblik op maandagavond 6 april 2009: Jaarvergadering van de Kring en Wiel Kusters met een voordracht over Pierre Kemp (1886-1967), getiteld een dichter uit Mosanje.

(auteur T.Panhuysen, geplaatst 18-4-2009)

Hoewel het literaire onderwerp van de avond afweek van de traditionele historische en oudheidkundige lezingen, bleken spreker en onderwerp een schot in de roos. De opkomst was weer heel erg goed te noemen, zelfs bij de aan de lezing voorafgaande jaarvergadering (waarbij Frans Roebroeks tot het bestuur toetrad en Jules Bonnet tot extra-ordinarius werd benoemd). Vanzelfsprekend moet een lezing over een 20ste-eeuwse dichter uit Maastricht net zo goed tot het cultuurhistorische spectrum van de Historische Kring Maastricht gerekend worden als een avond in het teken van middeleeuwse handschriften of over een 12de-eeuwse dichter uit het Maasland, zoals Henric van Veldeke. Toch was dit pas het eerste optreden van professor Wiel Kusters van de Maastrichtse Universiteit voor eigen kring. Volgend jaar zal Wiel Kusters zijn biografie “In speelgoedkringen” over Pierre Kemp het licht doen zien en van zijn onderzoeksresultaten konden wij nu reeds profiteren. Geen lichtbeelden of PowerPoint ter illustrering, maar zacht uitgesproken gepenseelde gedichten van de dichter Pierre Kemp uit de mond van dichter Wiel Kusters, een aparte belevenis! De pas laat landelijk gelauwerde autodidact Kemp werd nog later in eigen stad op waarde geschat. Kusters behandelde vooral de tweede periode van de dichter (vanaf 1925), zocht naar diens zelfbeeld en culturele identiteit, geïllustreerd aan zijn gevecht om (h)erkenning op landelijk niveau (zijn keuze voor het Nederlands als schrijftaal, hoewel hij alleen Maastrichts sprak) en zelfs ver daarbuiten (flirt met de Franse taal, correspondentie met Harvard). Kemps pseudoniem Pierre de la Vaslin des Linges-lyriques, gedichten onder titels als ‘Petite suite pour Marguerite’, ‘Les folies Maastrichtoises’, en natuurlijk ‘Au pays du tendre Mosan’, Pierre Kemp, die als Maaslands grensloos dichter speelt met zijn zuidelijke, Franse raakvlakken, maar ook zegt: “als ik straks in het Nederlands lig begraven, treur ik dat ik niet in het Engels ben geboren”.

Donderdag 23 april 2009
Historisch Café Selexcyz Dominicanen. Thema:
'De vergeten oorlog: Maastricht 1914-1918'

Terugblik op HISTORISCH CAFÉ 6 in Selexyz op donderdag 23 april 2009: 'De vergeten oorlog: Maastricht 1914-1918'

(auteur: T. Panhuysen; geplaatst 4-5-2009)

Thema: De vergeten oorlog 1914-1919: wat waren de gevolgen voor stad en streek en hoe leven die in de herinnering voort?

Blijkbaar een aansprekend thema, want de opkomst was weer erg goed met ongeveer 100 man. Wat vorig jaar niet lukte, slaagde dit jaar wel: de aanbieding van de nieuwste Publications van het LGOG aan wethouder Jean Jacobs van Maastricht en aan voorzitter Karel Majoor van het LGOG. Erwin Steegen klapte letterlijk uit de school met een aanstekelijk inhoudelijk overzicht van wat het jaarboek 2008 te bieden heeft en dat alleen al is de moeite waard om lid van zo’n respectabel genootschap te worden.

Paul van der Steen gebruikte in zijn column het avondthema op zijn eigen scherpe manier om de huidige landspolitiek op de korrel te nemen (zie: Le pantalon rouge). Vervolgens nam de discussieleider Jac van den Boogard (bij ontstentenis van de organisator Ernst Homburg) het roer over en gaf Jo Morreau (Stichting Oud-Sint Pieter) het woord om met oude foto’s (klik hier) het verloop van de heel nabije oorlog (verkorte tekst: klik hier) in de Voerstreek, Visé en Kanne door te nemen. Visé dat praktisch weggevaagd was! Het verschil tussen oorlog en vrede, één stap over de grens bij Kanne! Na de pauze confronteerde Lizet Duyvendak de aanwezigen met de pijn van die oorlog, zoals die bestorven is in de gedichten van de War Poets (zie: hier). Geert Verbeet belichtte vervolgens de diplomatieke verwikkelingen die volgden op de wapenstilstand van 1918 en neersloegen in de uiteindelijke verdragstekst van Versailles in 1919, die ten gevolge van de annexionistische politiek van de Belgische regering hadden kunnen leiden tot een heel andere staatkundige indeling van onze streken dan wij nu kennen. Andreas Fickers (Sankt Vith) besprak ten slotte hoe de Duitstalige Belgen met hun annexatie door België zijn omgegaan en nu soms beschouwd worden als de laatste echte Belgen. Na de inleidingen probeerde de discussieleider de aanwezigen te bewegen tot de melding van eigen verhalen en het opdissen van herinneringen, vooral natuurlijk van horen zeggen door oudere generaties. Dat leverde wel iets op, o.a. een foto met een verhaal bij de grens tussen Maastricht en Kanne, ook herinneringen over gebeurtenissen elders in Limburg, maar tevens bleek hoever weg die oorlog inmiddels is. Zicht op Maastricht hoopt natuurlijk op meer verhalen, waarvoor u contact kunt opnemen met de regisseur van de Culturele Biografie (zie: hier).

Dinsdag 12 en woensdag 13 mei 2009
Lieux de mémoire : avondexcursies in de stad, Vestingwerken Maastricht

Terugblik op Lieux de mémoire 12 en 13 mei 2009: Vestingwerken Maastricht

Voor een verslag van Lambert Jacobs met enkele foto's, klik hier. (geplaatst 6-7-2009)

Bekijk de foto's van Jules Bonnet: 12 mei, Helpoort en omgeving, 13 mei Hoge Fronten.

Zaterdag 13 juni 2009
Op bezoek bij de buren in Sittard

Terugblik op bezoek bij de buren in Sittard, zaterdag 13 juni 2009

(auteur: Frank Hovens; geplaatst 7-7-2009)

Zaterdagmiddag 13 juni toog een relatief klein aantal leden van de Kring naar het centrum van Sittard om, onder perfecte weersomstandigheden, deel te nemen aan de jaarlijkse activiteit ‘op bezoek bij de buren’. Dit jaar waren de ‘buren’ tevens ‘collega’s’, want het programma was verzorgd door LGOG-Kring Westelijke Mijnstreek. De kwaliteit van het gebodene was met andere woorden gegarandeerd.

Met koffie en vla werden we getrakteerd in het fraaie vakwerkhuisje in de Gruizenstraat. Dit pand doet dienst als gemeenschapslokaal van het aanpalend Hervormd Kerkje.

In het Hervormd Kerkje gaf Kringvoorzitter en plaatsvervangend stadsarchivaris Peter Schulpen op uiterst heldere wijze een schets van de complexe politiek-territoriale geschiedenis van Sittard en van de historisch-geografische groei van de binnenstad en haar stedenbouwkundige ontwikkeling in de twintigste eeuw. Berucht is de sloop in 1966 van het neogotisch raadhuis en een ernaast gelegen grote stadsboerderij om een nieuwbouw van V&D mogelijk te maken.

Vervolgens bezochten we onder leiding van twee deskundige gidsen drie monumentale kerken in de binnenstad.

Peter Vossen, lid van de Werkgroep Bouwhistorie van Vereniging Sittards Verleden en voorzitter van de monumentencommissie van de gemeente Sittard-Geleen, gaf een toelichting bij het exterieur en interieur van de St.-Petrus’ Stoel te Antiochië ofwel de Grote Kerk. Aan deze kerk werd in 1299 een kapittel van twaalf kanunniken verbonden. Haar huidige vorm heeft ze grotendeels gekregen in de veertiende, vijftiende, zeventiende èn negentiende eeuw. De restauratie door Pierre Cuypers rond 1860 heeft de fysionomie van het godshuis sterk gewijzigd. Peter Vossen wees ons op de nutteloze luchtbogen en gargouilles die Cuypers heeft toegevoegd teneinde de kerk een ‘ideaal’ gotisch aanzien te verlenen. Binnen liet Peter zien hoe de bouwgeschiedenis van de kerk aan de gewelfconstructies af te lezen is. Van het rijke interieur verdienen het fraai gesneden laat-vijftiende-eeuwse koorgestoelte – de oudste koorbanken van Nederland – en een gotisch Christusbeeld een bijzondere vermelding. Het corpus was oorspronkelijk bevestigd aan een crucifix, maar ligt nu in een ‘grafnis’. Daarvoor moesten wel de zijwaarts gespreide armen bij de schouders gebroken worden om ze langs het lichaam te kunnen leggen.

Vervolgens werd de Onze Lieve Vrouw van het Heilig Hart ofwel de Basiliek bezocht. Hier gaf Guus Janssen, docent klassieke talen, (kerk)historicus en actief (bestuurs)lid binnen het LGOG, een toelichting bij de diverse onderdelen van deze bijzonder rijk versierde neo-romanogotische kruisbasiliek, gebouwd tussen 1875 en 1878. Het is een ontwerp van de Venlose architect en Cuypers-leerling Johan Kayser. Hij werkte nauw samen met de uit Sittard afkomstige deken van Maastricht, Frans Xavier Rutten. Van een afstand valt vooral de enorme vieringtoren op. Iemand die de kerk voor het eerst bezoekt, wordt overweldigd door de rijke aankleding. Muren, pilaren en gewelf zijn rijk beschilderd en gedecoreerd. De vele votieftegels maken duidelijk hoe intens het katholieke geloof lange tijd is beleefd. Na 1853 – het jaar waarin de bisschoppelijke hiërarchie werd hersteld – kon het katholicisme meer publiekelijk geuit worden. Bijzonder populair werd de verering van het Heilig Hart. De in 1867 opgerichte broederschap van Onze Lieve Vrouw van het Heilig Hart in Sittard telde op gegeven moment maar liefst twaalf miljoen leden! De bouw van de kerk hing sterk samen met een grote toeloop van pelgrims naar Sittard in die tijd. De stroom bedevaartgangers ontstond nadat zich in het pensionaat van de zusters Ursulinen een wonder had voorgedaan. Een leerlinge had per ongeluk een naald ingeslikt, die weer werd opgehoest nadat 33 keer (de leeftijd van Jezus toen hij werd gekruisigd) ‘Notre Dame du Sacré Coeur priez pour nous’ was gebeden. In 1883 verleende paus Pius IX de status van basilica minor aan de Onze Lieve Vrouw van het Heilig Hart. Het was de eerste kerk in Nederland met deze status. Uiteraard staan de bijbehorende eretekens, het tintinnabulum en het conopeum, in de kerk opgesteld. Guus Janssen wees ons verder nog op de Eerste Steen die door bisschop Paredis was gelegd: een blok marmer met daarin opgenomen een door paus Pius IX geschonken steentje uit de catacomben van Calixtus.

Om de massale toevloed van pelgrims te kunnen opvangen werd tussen 1891 en 1903 tegenover de kerk het Mariapark gebouwd, eveneens naar een ontwerp van Jules Kayser en in nauw overleg met F.X. Rutten tot stand gekomen. Feitelijk is het ‘park’ een rond een pandhof gebouwde kloostergang. Basiliek en Park vormen een bijzondere twee-eenheid. Als de basiliek en het tegenoverliggende Mariapark de deuren hadden geopend, konden de pelgrims buiten de overvolle basiliek de mis toch bijwonen.

Als laatste werd een bezoek gebracht aan de St.-Michielskerk ofwel de Paterskerk. Deze kerk en het aangrenzende klooster werden tussen 1653 en 1675 gebouwd in opdracht van de dominicanen, die begin jaren twintig van de zeventiende eeuw vanuit Maastricht naar Sittard waren gekomen. De stijl doet denken aan barokke kerken uit (Vlaams-)Brabant. In de rijk versierde gevel zijn onder andere een reliëf opgenomen, voorstellende Maria die de H. Dominicus de rozenkrans aanreikt, en beelden van Sint Rosa en de H. Ignatius van Loyola, stichter van de jezuïetenorde. De beelden zijn er door de jezuïeten geplaatst nadat zij in 1850 kerk en klooster hadden overgenomen. Rosa van Lima werd in 1667 zalig verklaard en zou vier jaar later de eerste heilige uit de Nieuwe Wereld worden. Toen een jaar na haar zaligverklaring in Sittard een dysenterie-epidemie uitbrak, werd Rosa uitgeroepen tot patrones van Sittard. In de deurpost van de kerk is een gebeeldhouwde leeuw verwerkt. Deze herinnert aan een bijzondere gebeurtenis op 28 augustus 1938, toen van de Rosa-kermis op de markt een leeuw uit een kooi ontsnapte en de volle kerk binnenliep. Het beest, luisterend naar de naam Asor (een anagram van Rosa!) vlijde zich neer voor het altaar. Het moest wel aan Sint Rosa te danken zijn dat de leeuw zijn buik niet aan enkele kerkgangers had rond gegeten.

Vooraleer de kerk werd betreden, gingen we naar de fraai gestuukte kloostergang naast het godshuis. Eén gewelfpaneel toont diverse kenmerkende attributen van de dominicanenorde, zoals het hondje (domini canes = honden van de heer) met een fakkel in de bek, de lelietak en de rozenkrans. Het is niet bekend wanneer de gangen bepleisterd zijn, maar als de lijfspreuk van de dominicanen ‘laudare, benedicere & predicare’ (prijzen, zegenen en preken) die in het bewuste paneel is opgenomen, gelezen wordt als een chronogram, dan zou dit gebeurd zijn in 1757. Het is bekend dat rond dat jaar in het klooster veel werd verbouwd.

Als laatste werd de Paterskerk zelf bezocht. Zoals het een barokke kerk betaamt, is ze rijk maar evenwichtig gemeubileerd en gedecoreerd. Tegen de apsis staat een barok altaar opgesteld. Het schip kent een fraai gestoken lambrisering in renaissancestijl. Hiervan maakt een reeks kleine panelen met diverse heiligen van de dominicanenorde deel uit. Ter afsluiting van de excursie stond Guus Janssen wat langer stil bij het paneel van paus Pius V. Hij was de eerste dominicaan die paus werd. In zijn navolging dragen zijn opvolgers een wit habijt. Op het paneel zijn onder meer een schip te zien, dat refereert aan de slag bij Lepanto uit 1571, toen het ‘christelijke Westen’ een militaire overwinning op de Turken behaalde. In de ogen van Pius V was de overwinning te danken aan het bidden van de rozenkrans. De dominicanen staan bekend als vurige propagandisten van de rozenkrans. Dit ‘attribuut’ ontbreekt dan ook niet op het paneeltje.

Dankzij de deskundige introductie en rondleiding waren we geestelijk weer een stuk verrijkt. Historische gebouwen zijn natuurlijk mooi en per definitie waardevol, maar als je dankzij deskundige gidsen over hun geschiedenis en over diverse details zo veel te horen krijgt, dringt het besef eens temeer door dat het hierbij niet alleen gaat om een aangename stoffering van de openbare ruimte, maar ook om een ‘versteende’ spiegel historiael.

‘Moe, maar voldaan’ zocht het gezelschap na afloop de terrassen op van de cafés aan de gezellige markt van Sittard.

Bekijk de foto's van Peter Vossen, een van onze gidsen, klik hier!

Programma seizoen 2007-2008